De toekomst: nieuw evenwicht of stagnatie?

11 September 2009, door Robert Kuttner

Kunnen we ons een nieuwe toekomst voorstellen waarin welvaart en duurzaamheid, economische en maatschappelijke doelen, rijke landen en ontwikkelingslanden met elkaar in evenwicht zijn? Of is de recente financiële crisis een voorteken van afglijden naar versplintering, defensief protectionisme en maatschappelijke en nationale conflicten?

Een evenwichtiger economie is zeker mogelijk, maar vergt van de politiek een ongebruikelijke verbeeldingskracht en sterk leiderschap. De directe aanleiding voor de huidige economische malaise was juist een buitengewoon grote onevenwichtigheid, waarbij Amerikaans ondernemerschap en Amerikaanse vernieuwingskracht op grote schaal zijn ingezet voor puur financiële constructies en producten, ten koste van de rest van de economie. Deze giftige innovaties hebben ook de handelspartners van de VS besmet.
De financiële sector speelde dus niet langer zijn nuttige rol van financiële bemiddelaar tussen beleggers en ondernemers in de reële economie, maar werd een wereld op zich. In deze nieuwe wereld van speculatie, hoge schuldratio’s en exorbitante rendementseisen werden zelfs normaal gesproken prudente bankiers door de gekte meegesleurd, al was het maar om geen klanten en marktaandeel te verliezen.

Wij Amerikanen hebben een chronisch handelstekort op het gebied van goederen en diensten. De afgelopen jaren waren onze meest succesvolle exportproducten giftige financiële producten en een extreme vrijemarktideologie. Beide zijn onverenigbaar met een evenwichtiger, eerlijker samenleving.

Volgens de ideologie van de extreme deregulering was vrijwel alles wat als innovatie kon worden gekenschetst goed. De combinatie van een uiterst lage rente en zeer los financieel toezicht blijkt, zo weten we inmiddels, fataal te zijn geweest.
De Europese economie zal zich waarschijnlijk sneller herstellen omdat het financiële stelsel in Europa minder vermolmd is en omdat de Europeanen flexibele sociale stelsels hebben opgebouwd. Ook de Europese industriële productie en export staan er beter voor.

De Verenigde Staten moeten drie dingen doen: de banken weer gezond maken; de financiële sector een bescheidener, meer aangemeten rol geven en er goed toezicht op uitoefenen; een macro-economisch beleid voeren waarmee opnieuw een goed functionerende reële economie kan worden opgebouwd.

Dankzij de noodmaatregelen van de Federal Reserve en het ministerie van Financiën en de stimuleringsmaatregelen van de nieuwe regering-Obama hebben we een tweede Grote Depressie kunnen afwenden. Het risico van een langdurige Grote Stagnatie bestaat echter nog steeds.
De banken staan onder grote druk om hun kapitaalbasis te vergroten en ze hebben hun kredietvoorwaarden aangescherpt. Waar ze eerst te speculatief en te laks waren, zijn ze nu te streng, waardoor bedrijven nauwelijks aan krediet kunnen komen.
Ondertussen hebben de banken wel een probleem: er zijn minder solide kredietnemers aan wie ze leningen kunnen verstrekken, op hun balansen staan nog steeds allerlei activa die een groot deel van hun waarde hebben verloren en de meest speculatieve, en (dus) meest lucratieve, activiteiten zijn met het spatten van de zeepbel in diskrediet geraakt.
De zeepbel heeft lange tijd ernstige fundamentele zwakheden in de reële economie kunnen verhullen. Superbelegger Warren Buffett heeft ooit gezegd dat je pas kunt zien wie er naakt zwemmen wanneer het eb wordt. Het is nu eb en er blijken een heleboel mensen naakt te hebben gezwommen. De crash heeft vele onderliggende zwakheden in de Amerikaanse economie blootgelegd en het herstel daarvan gaat beslist langer dan een paar maanden duren.
Verder ontbeert Amerika de in Europa gebruikelijke sociale buffers. Een Amerikaan die werkloos wordt, heeft een veel grotere kans berooid te raken en ook zijn zorgverzekering te verliezen. Evenmin kennen wij het Europese beleid van flexibele sociale zekerheid en omscholing van werknemers.
De Verenigde Staten hebben dus nog een hoop werk om in de eigen economie een evenwichtiger vorm van kapitalisme op te bouwen.

Hoe staat het met de rest van de wereld? Azië geeft in sommige opzichten een zeer hoopvol beeld te zien. China en India, met samen ruim 2,3 miljard inwoners, zijn kampioen economische groei. En omdat hun banksector streng gereguleerd is, zijn de gevolgen van de in de VS veroorzaakte crisis grotendeels aan hen voorbij gegaan.
Azië vertegenwoordigt echter een andere extreme onevenwichtigheid. China heeft met de VS een gevaarlijk soort wederzijdse afhankelijkheid ontwikkeld. Amerikanen lenen geld van de Chinese centrale bank om Chinese goederen te kunnen importeren. En hun schuld wordt met het jaar groter. Op korte termijn hebben beide partijen er baat bij: de VS omdat zij hun enorme handelstekort niet onder ogen hoeven te zien en China omdat het op grote schaal kan blijven produceren en exporteren. Duidelijk is echter dat deze situatie niet eindeloos kan voortduren zonder tot een ineenstorting van de dollar te leiden.
China volgt een groeibeleid dat neerkomt op het laag houden van de lonen bij een stijgende productiviteit, uitstel van maatschappelijke investeringen en een alarmerende milieuvervuiling. Het is een beleidskeuze, maar wel een gevaarlijk onevenwichtige.
Als China een groter deel van zijn productievermogen zou aanwenden om een hogere levensstandaard in eigen land en een milieuvriendelijker ontwikkeling te realiseren, zou dat voor China zelf en de rest van de wereld twee enorme voordelen hebben. Ten eerste zouden de gewone Chinezen ervan profiteren. Ten tweede zou een rijker China een grotere markt voor de rest van de wereld vormen. De Amerikanen en Europeanen zouden zich minder zorgen hoeven te maken over naar China wegvloeiende banen en minder protectionistisch reageren op het chronische Chinese handelsoverschot en de extreem lage lonen.

We staan dus op een kruispunt: de ene weg leidt naar versplintering en naar binnen gekeerd, defensief beleid, waar uiteindelijk iedereen nadeel van zou hebben. De andere leidt naar een balans tussen de eisen van het kapitalisme en het ideaal van een evenwichtige maatschappij. De ontwikkelingslanden zouden daarbij kunnen profiteren van nieuwe technologieën die een schonere weg naar de welvaart mogelijk maken.
Daarvoor zal het westen, en met name de VS, moeten erkennen dat het niet langer op de pof kan leven en zich tegelijkertijd ruimhartig tonen in het delen van technologie. China zal op zijn beurt het beleid van economisch nationalisme moeten opgeven, dat weliswaar tot zeer snelle groei heeft geleid, maar inmiddels onhoudbare onevenwichtigheden oplevert en het risico van handelsconflicten en fragmentatie met zich meebrengt.
Dit nieuwe mondiale evenwicht vereist het soort vooruitziende politiek dat in tijden van crisis zelden wordt waargenomen. Ik kan in de vorige eeuw maar één moment bedenken waarop de wereldleiders de koe bij de hoorns vatten toen het echt nodig was, en dat was bij de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. Zij, en wij, zijn daarvoor beloond met 25 jaar economische voorspoed, een periode ook van maatschappelijke harmonie. De problemen van vandaag zijn minstens zo groot en vereisen minstens dezelfde mate van verlicht en visionair leiderschap.