De beste duurzame delta ter wereld

11 September 2009, door Rene Gude

Tijdens een crisis wordt alles anders, zelfs als je helemaal niets onderneemt. Een gunstige tijd voor innovatie. Goed beschouwd heb je tijdens een crisis eindelijk tijd om eens rustig naar iets constructiefs uit te kijken, want het oude is bezig zichzelf op te ruimen. Daarbij is het ook nog eens verstandig om de zaken een beetje op hun beloop te laten, want het hoofdkenmerk van een crisis is dat niemand weet wat er moet gebeuren. Of juist iedereen en dat heeft precies hetzelfde effect.

De juiste tijd dus om alle acties even op te schorten en een brede maatschappelijke discussie te starten over een ambitieus masterplan voor een smart society. Dat wil zeggen: een echte kennissamenleving en een werkende kenniseconomie. Nu kunnen de fundamenten worden gelegd om van Nederland straks een sustainable delta te maken.

Uitgewerkte ideeën over smart living en smart working maken Nederlandse huishoudens straks producenten in plaats van consumenten. Producenten van energie, zorg, voeding, mobiliteit, onderwijs, communicatie en amusement. Dat zou de kwaliteit van leven enorm kunnen verhogen: de Nederlander bungelt dan niet langer als een passieve gebruiker aan het eind van iedere productiekolom, maar staat fier en verantwoordelijk aan het begin. En een dergelijke revolutie in het uitwisselen van goederen en data is in Nederland ook nog eens minder moeilijk dan in de rest van de wereld. Het land is klein, de overheid is benaderbaar en heeft handelsgeest, de inwoners zijn hoogopgeleid maar ook pragmatisch, de wetenschap is van topklasse en de beschikbare reserves zijn zeer behoorlijk. Onze uitgangspositie in deze wereldwijde crisis is echt uitstekend.

Maar zo werken wij niet in Nederland. Consensus bereiken over een gezamenlijke toekomstvisie? We klussen gejaagd door. De een ziet zich genoodzaakt tot snelle maatregelen om te conserveren wat hij heeft. Een ander voelt zich eindelijk bevrijd om radicaal veranderingen door te voeren die tot dan toe geen enkele kans hadden. En velen zwalken heen en weer tussen angst voor en verlangen naar de onbekende toekomst. Zij lopen achteruit de toekomst in en maken in hoog tempo de ene vergissing goed met de volgende.

In plaats van coöperatie en consensus wordt onderlinge concurrentie tussen bedrijven, steden, universiteiten, ministeries en bestuurslagen in Nederland expliciet als oplossing voor de problemen gezien. In dit Darwinjaar staan natuurlijke selectie en survival of the fittest hoog op de agenda. De overheid zal niet met een overkoepelend plan, een toekomstvisie komen. Het embargo op de troonrede toont maar al te zeer onze moeizame verhouding met breed gedragen consensus. Een geheime troonrede is per definitie geen breed gedragen plan van aanpak waar iedereen in Nederland aan meegetwitterd heeft. Het is een top-down document dat door bij voorbaat geïrriteerde burgers de komende weken uit elkaar getwitterd zal worden.

Zijn wij onverstandig? Jazeker, maar ook slim. We hebben altijd tegen elkaar ingewerkt en zijn daar toch enorm ver mee gekomen. Ieder maalt zijn eigen polder droog, maar het water komt in een gemeenschappelijke boezem. Ieder weidt zijn eigen koeien, maar op de gemeenschappelijke meent, the commons zoals de Engelsen zeggen. SCP-onderzoek toonde aan dat Nederlanders individueel gelukkig zijn en tegelijk buitengewoon ontevreden over het land als geheel. Zo zijn wij.
De kern van het poldermodel is niet dat er naar consensus wordt gestreefd, maar dat we genoegen nemen met compromissen. Wij hebben een bestuursmodel dat zorgt dat partijen die nooit echt van elkaar zullen gaan houden, toch de handen ineenslaan. Dat hebben we aan het water te danken: door de constante dreiging moesten ideologische tegenvoeters wel tot een pragmatisch vergelijk komen. Nederlanders willen het niet met elkaar eens worden, maar we kunnen wel ergens onze schouders onder zetten als het moet. Doorworstelen en bovenkomen. Jared Diamond, een gediplomeerd mensenkenner, meent zelfs dat ons poldermodel de hele wereld kan redden. De gehele mensheid is slecht in overleg, maar niet iedereen heeft daar al iets op gevonden. Dus polderen wij door aan onze sustainable delta met een lichte voorsprong op de rest van de wereld.

Maar even hypothetisch: Kunnen we in deze specifieke crisis niet nog iets extra’s doen? Kunnen we niet – voor de duur van een strategische planperiode, dus laten we zeggen drie jaar – onze vertrouwde verzuiling, verkokering en versplintering even opschorten? Tijdelijk de delta als één geheel beschouwen en onze steden, ziekenhuizen, universiteiten en ministeries in een vorm van co-creatieve competitie met de rest van de wereld brengen? Even de blik interlokaal, transsectoraal en metadepartementaal. Dit zou voor Holland een enorme innovatie zijn.

Een oproep om van het vaderland te houden druist zo in tegen het friszure volksgevoelen van de Nederlander, dat het tot nu toe alleen succes boekt bij bewegingen aan de extremen van het politieke spectrum. Maar wat zou ertegen zijn om tijdelijk, zolang de crisis duurt, ook vanuit het politieke midden op eendracht aan te dringen? Het stimuleren van vaderlandsliefde, vanuit een radicaal onwrikbaar midden, is een veel effectiever antwoord op de crisis dan een beroep op ratio en fatsoen. Zonder een irrationeel motief wordt het niks met de kennissamenleving. Nederland moet in 2020 ordinair de beste sustainable delta ter wereld willen zijn.

Het is evident dat we een sportief open source-nationalisme nodig hebben en ook hier is ons vertrekpunt weer gunstig. Je hoeft in Nederland nauwelijks bang te zijn dat nationalisme ontspoort. Alleen als we de rest van de wereld open access tot onze creative commons geven, kan de duurzame export van goederen en diensten op gang komen die onze economie vitaal houdt. In de naaste toekomst staken we tijdelijk onze gebruikelijke burgeroorlogjes en storten ons op Europa en de rest van de wereld. De gulden terug? Isolationisme is de doodsteek voor onze economie. Allochtone minderheden uitzetten? On-Nederlands, onaardig en iedereen kan uitrekenen hoeveel lijf en goed we dan verliezen. Daarom: grootmoedig patriottisme op een vrije wereldmarkt. Topprestaties hebben een groot speelveld nodig.